"Rzeczpospolita Polska strzeże niepodległości i nienaruszalności swojego terytorium, zapewnia wolności i prawa człowieka i obywatela oraz bezpieczeństwo obywateli, strzeże dziedzictwa narodowego oraz zapewnia ochronę środowiska, kierując się zasadą zrównoważonego rozwoju." Konstytucja RP art. 5

"Każdy jest obowiązany do dbałości o stan środowiska i ponosi odpowiedzialność za spowodowane przez siebie jego pogorszenie." Konstytucja RP art. 86

Nowa edycja normy zarządzania środowiskowego -  ISO 14001:2004

          Zgodnie z oczekiwaniami i obietnicami, faktem staje się nowa edycja normy zarządzania środowiskowego, normy ISO 14001:2004, zastępująca dotychczas obowiązującą normę z 1996 roku. Tym samym następuje kolejny etap wzajemnego zbliżania się i wzajemnego dopełniania wymagań normatywnych najbardziej typowej formy zintegrowanego  systemu zarządzenia: jakością, bezpieczeństwem i higieną pracy oraz środowiskowego.
Z całą pewnością wprowadzenie norm serii ISO 14000 traktować należy jako swego rodzaju osiągnięcie cywilizacyjne. Tym bardziej, że nie zakładają one nierealnego przecież powrotu do natury, a jedynie upowszechniają dbałość i odpowiedzialność za środowisko w wymiarze zarówno lokalnym jak i regionalnym czy globalnym.

Zamiary powrotu do natury, zazwyczaj w postaci atrakcyjnych ideologii (nikt nie chce wracać na drzewo!), zawracają ludzkie umysły z uporem maniaka w co większych lub mniejszych odstępach czasu, być może w zależności od liczby plam na słońcu. Po tych ideologicznych, czy artystycznych uniesieniach pozostał niezliczony zestaw rokokowych pastuszków z porcelany, witkiewiczowski sentyment do chat góralskich czy błotne kąpiele typu Woodstock.

Właściwe zdefiniowanie środowiska i określenie zasad takiego zarządzania działalnością środowiskową, by nie tylko je chronić przed degradacją, ale  przede wszystkich uczynić doskonalszym, ma zupełnie inny rodowód.

Ujmując rzecz historycznie, pierwsze liczące się działania zmierzające do stworzenia dzisiejszej normy środowiskowej to przede wszystkim Konferencja Narodów Zjednoczonych w Rio de Janeiro w czerwcu 1992r. na temat "Środowisko i rozwój", uznawana za początek "Ery ekologicznej".

Celem tej konferencji było: "...określenie nowego i sprawiedliwego partnerstwa globalnego poprzez stworzenie nowych poziomów współpracy między państwami, kluczowymi grupami stowarzyszeń i ludzi pracujących na rzecz uzgodnień międzynarodowych, które odzwierciedlają interesy wszystkich i chronią integralność globalnych systemów środowiskowych i rozwojowych, uznając integralny i współzależny charakter Ziemi, naszego domu".
Efektem konferencji stało się proklamowanie 27 zasad "Deklaracja z Rio" oraz zatwierdzenie przez 178 rządów tzw. Agendy 21 (Globalny Program Działań) - dokumentu prezentującego uzgodnione stanowisko stron, zmierzające do zmiany istniejących polityk w kierunku ustroju, który będzie sprzyjał rozwiązywaniu światowych problemów socjalnych, ekonomicznych i środowiskowych.

Rok 1992 to również powstanie  tzw. "Karty Biznesu Zrównoważonego Rozwoju Międzynarodowej Izby Handlowej" (ICC Business Charter for Sustainable Development). Sygnatariusze Karty przyjęli 16 pryncypiów zarządzania ekologicznego jako wytyczne do działalności przedsiębiorstw. Pierwsze z Pryncypiów stawia określone priorytety ekologiczne przed korporacjami: "...Zarządzanie środowiskiem powinno znajdować się wśród najwyższych priorytetów korporacji jako kluczowy czynnik do osiągnięcia zrównoważonego rozwoju; stworzyć politykę, programy i praktyki prowadzenia działań w sposób korzystny dla środowiska....".

29 czerwca 1993 weszło w życie zarządzenie Rady Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej - Unii Europejskiej nr 1836/93 "o dobrowolnym uczestnictwie przedsiębiorstw produkcyjnych w Ekosystemie Zarządzania EWG-UE oraz Programie Auditów przemysłowej Ochrony Środowiska" tzw. EMAS Nr 1836/93. Podstawowym celem EMAS jest możliwość ciągłego zmniejszania szkodliwego oddziaływania na środowisko.

W 1994r. w Wielkiej Brytanii została wydana norma: Environmental Management System BS 7750:1994 (System Zarządzania Środowiskiem BS 7750:1994). Wymagania podane w tej normie umożliwiają wprowadzenie efektywnego zarządzania zarówno dla zarządzania środowiskiem, jak i sposobu przeprowadzania auditów. Zawierała ona między innymi wymóg zgodności z aktualnymi przepisami prawa oraz zobowiązanie do stałej poprawy skuteczności działania, a ponadto obowiązek podania do publicznej wiadomości zarówno polityki jak i celów organizacji wobec środowiska.
Norma ta była oparta na ogólnych zasadach systemu zarządzania jakością ISO 9000 /EN 29000.

W 1996r. zostały opublikowana norma ISO 14001 (przyjęta przez PKN w 1998r. - PN EN ISO 14001:1998).
W normie tej podane zostały wymagania dotyczące tworzenia systemu zarządzania środowiskiem w różnego rodzaju organizacjach niezależnie od jej rodzaju, wielkości czy warunków geograficznych, kulturowych czy społecznych.

Podstawowym zadaniem normy ISO 14001 jest wspomaganie działań związanych z ochroną środowiska oraz ograniczeniem i zapobieganiem zanieczyszczeniom, a kreowany w niej model systemu oscyluje w kierunku ciągłego doskonalenia. Norma ISO 14001 przyjmuje zasady systemu zarządzania wspólne z systemami jakości wg normy ISO 9001.

Rynek Unii Europejskiej, zwłaszcza tej sprzed 1-go maja 2004r,  rozwijał się inaczej niż w krajach Europy Wschodniej. Dlatego w tych dwóch częściach kontynentu przedsiębiorcy mają różne podejście do systemów zarządzania środowiskowego (SZŚ). Na obszarze UE certyfikacja systemu z wymaganiami ISO 14001 jest traktowana jako krok do rejestracji w systemie EMAS, zaliczanym do najważniejszych instrumentów realizacji polityki ekologicznej Unii. Wspólnota już od początku lat 90. realizuje koncepcję uregulowania relacji między środowiskiem a gospodarką.

Firmy należące do EMAS mają obowiązek sporządzania deklaracji środowiskowych i ich publicznego udostępnienia, co korzystnie wpływa na wiarygodność firmy jako organizacji zmniejszającej negatywne wpływy na środowisko. Ponieważ właśnie zaufanie klientów jest coraz ważniejszym czynnikiem umożliwiającym uzyskanie przewagi nad konkurencją, stosowane w Unii SZŚ skupiają się na EMAS.

W Unii certyfikaty ISO 14001 są od kilku lat standardem, traktowanym jako jeden z elementów rozwoju firmy. W Polsce nadal są one błędnie uważane za szczyt osiągnięć w dziedzinie zarządzania środowiskiem. Tymczasem SZŚ jak każdy system wymaga ciągłego doskonalenia i kontrolowania. W UE posiadanie certyfikatu nie jest żadnym argumentem przy przetargach czy działaniach marketingowych, jednak jego brak jest już znaczącym minusem i z reguły dyskwalifikuje firmę na starcie. Mimo że w ramach Unii znikają takie ograniczenia jak cła i kontyngenty, w handlu zagranicznym tworzą się nowe bariery właśnie związane z brakiem lub nieuznawaniem certyfikatów.

15 listopada 2004r Międzynarodowa Organizacja Normalizacyjna (ISO) opublikowała zweryfikowane i poprawione wersje norm ISO 14001 i ISO 14004. Od tego dnia są one wersjami obowiązującymi. Jednocześnie ogłoszono, że ISO oraz IAF (International Accreditation Forum) uzgodniły 18-miesięczny okres przejściowy na uzyskanie zgodności z normą ISO 14001:2004. IAF opracowała szczegółowy plan przejścia na nowa normę.
Zgodnie z tym planem w ciągu 6 miesięcy od opublikowania normy, tj. do 14 maja 2005 r., jednostki certyfikujące będą uzgadniały z klientami, która wersja normy będzie stanowiła kryterium auditu.
Od 15 maja 2005 r. podstawą auditów musi być już nowa norma, z tym że niezgodności z nowymi lub zmienionymi wymaganiami normy nie będą mogły być podstawą do zawieszenia lub cofnięcia certyfikatu.

Okres przejściowy zakończył się 14 maja 2006 r.

Po tym terminie certyfikaty wydane na zgodność z normą ISO 14001:1996 stracą ważność a niezgodności z nowymi lub zmienionymi wymaganiami będą traktowane jak inne niezgodności. Do tego terminu jednostki certyfikujące na podstawie wyników okresowych auditów powinny wydać certyfikaty zgodności z nową normą.
Wydanie nowego certyfikatu nie powinno wpływać na dotychczasowy cykl auditów. IAF nie przewiduje w związku z przejęciem na nową normę konieczności prowadzenia przez jednostki certyfikujące jakichkolwiek nieplanowanych auditów. Natomiast jednostki akredytujące powinny w ramach standardowych wizyt kontrolnych zbadać realizację planów przejścia jednostek certyfikujących na nową normę.

Nie wdając się w oceny tego, czy i w jakim stopniu nowa wersja normy środowiskowej spełnia nadzieje, oczekiwania i obawy jej obecnych i przyszłych użytkowników,  spróbujmy przeanalizować (m.in. w oparciu o informacje BSI i BVQI) co nowego wprowadza najnowsza wersja normy ISO 14001.
Zacznijmy od p. 3 - z dotychczasowego brzmienia "Definicje" tytuł rozszerzono do "Terminy i definicje"  zwiększając liczbę definiowanych terminów z 13-u do 20-u, z czego cztery terminy pozostawiono bez zmian ich definicji (środowisko, aspekt środowiskowy, strona zainteresowana i organizacja), w przypadku ośmiu terminów zmodyfikowano ich definicje ( ciągłe doskonalenie, wpływ na środowisko, system zarządzania środowiskowego, cel środowiskowy, efekty działalności środowiskowej, polityka środowiskowa, zadanie środowiskowe i zapobieganie zanieczyszczeniom), wprowadzono siedem nowych terminów (auditor, działania korygujące, dokument, niezgodność, działania zapobiegawcze, procedura i zapis) oraz w jednym przypadku dokonano zmiany brzmienia terminu i treści definicji (termin audit systemu zarządzania środowiskowego zastąpiono terminem audit wewnętrzny). Jak łatwo zauważyć w p.3 mamy do czynienia z istotnym zbliżeniem nowej wersji normy środowiskowej do obowiązującej wersji norm jakościowych (dokładniej do ISO 9000:2000)

Punkt 4.1 (Wymagania ogólne) w nowej wersji normy rozszerza obowiązki organizacji, która nie tylko musi (jak dotychczas) ustanowić i utrzymywać system zarządzania środowiskowego, ale także go zdefiniować i udokumentować, co oznacza konieczność utworzenia nowego dokumentu.

Punkt 4.2 (Polityka środowiskowa) wymagać będzie, aby Polityka Środowiskowa (lub Polityka ZSZ) zawierała zobowiązania do zgodności z wymaganiami prawnymi i innymi, które dotyczą jej aspektów środowiskowych, podczas gdy dotychczas, zgodnie z wymogiem p.4.2.c, polityka środowiskowa powinna  zawierać "...zobowiązanie do spełniania odpowiednich wymagań wynikających z ustawodawstwa i przepisów prawnych dotyczących środowiska oraz innych wymagań, które dotyczą organizacji;", zatem możliwe będzie, przy zachowaniu obowiązującego zakresu systemu, odwoływanie się np. do wymagań bhp, jeżeli dotyczą one aspektów środowiskowych. Tym samym przestaje występować jedynie "legislacja środowiskowa"  i dotyczy to również wymagań zawartych w p. 4.3.2 (Wymagania prawne i inne) oraz w p. 4.5.2 (Ocena zgodności). Oznacza to, że do podstawowych problemów SZŚ, jakimi są aspekty środowiskowe,  trzeba będzie "podchodzić" uwzględniając bardzo szerokie spektrum przepisów prawnych i innych. Co więcej: być może wreszcie kwalifikacja aspektów środowiskowych w sposób powszechny uwzględniać będzie pojęcie "znaczącego aspektu środowiskowego" w sposób wynikający z obowiązującej definicji normatywnej, czyli "...ten (aspekt), który ma lub może mieć znaczący wpływ na środowisko." A wpływ na środowisko, wedle najnowszej wersji definicji normatywnych (p.3.7) to: "każda zmiana w środowisku, zarówno niekorzystna, jak i korzystna, która w całości lub częściowo spowodowana jest aspektami środowiskowymi organizacji" (tłumaczenie nieobowiązujące).

Punkt 4.3.1 (Aspekty środowiskowe) wymaga, aby aspekty środowiskowe były udokumentowane i obejmowały działania, wyroby i usługi (dotychczasowa wersja normy stosuje określenie "działania, wyroby lub usługi" czyli lub zamiast i).

Punkt 4.3.2 (Wymagania prawne i inne) wymaga, aby organizacja określiła, w jaki sposób wymagania te związane są z jej aspektami środowiskowymi, co oznacza, iż "nie wystarczy" dotychczas praktykowane proste zestawienie   "wymagań prawnych i innych" .

Punkt 4.3.3, dotychczasowy "Cele i zadania" otrzymuje tytuł "Cele, zadania i programy", gdyż cele i zadania zostały połączone z Programem Środowiskowym w jednym punkcie. Tym samym punkt 4.3.4  "Program(y) zarządzania środowiskowego" przestaje istnieć. Zmiana z pozoru nieistotna, bo jedynie wpływająca na dokumentację systemową, ale chociażby z tego względu uznać należy ją za ważną. Z doświadczeń praktycznych wynika bowiem, że w taki sposób rozumiane łączenie wymagań pozwala tworzyć bardziej funkcjonalne dokumenty systemowe.

Punkt 4.4.1 zmienił tytuł z "Structure and responsibility", czyli "Struktura i odpowiedzialność" na "Resources, Roles, Responsibility and Authority" , a zatem mamy do czynienia z uściśleniem zakresu wymagań - w tej sytuacji najlepiej poczekać na ostateczną wersję polskiego tłumaczenia tytułu *).

Punkt 4.4.2 zmienia kolejność pojęć zawartych w jego tytule na "Kompetencje, szkolenie i świadomość" oraz, co już jest bardzo istotne, wprowadza zastosowanie zwrotu "wszystkie osoby działające w imieniu lub dla organizacji" zamiast słów "pracownicy" lub "członkowie" . Oznacza to konieczność objęcia  szkoleniem podwykonawców, handlowców, pracowników pracujących w domu, o ile dotychczas tego nie zrobiono. To samo dotyczy znajomości Polityki Środowiskowej. Jest tutaj pewna analogia do wymagania zawartego w normie PN-N 18001:2004 p. 4.4.10 (Podwykonawstwo)

Punkt 4.4.3 wprowadza wymóg, by organizacja zadecydowała, czy chce przekazać na zewnątrz informację o swoich znaczących aspektach środowiskowych,. Konieczne jest  udokumentowanie podjętej w tej sprawie decyzji.  Spodziewać się należy, iż mogą w tym obszarze wystąpić, delikatnie mówiąc, kontrowersje, a jedną z przyczyn takiego stanu rzeczy z całą pewnością będzie zbyt prymitywne pojmowanie istoty środowiska, odrzucanie alternatywy zrównoważonego rozwoju i uznawanie takich, wręcz z literatury Gałczyńskiego wziętych pojęć, jak naturalne chamstwo, zdrowa żywność i ... niemyty hipis!

Punkt 4.5.2 to nowy punkt zatytułowany "Ocena zgodności" ("Evaluation of Compliance"), którego zawartość odpowiada ostatniemu paragrafowi punktu 4.5.1 normy dotychczasowej ("Organizacja powinna ustanowić i utrzymywać udokumentowana procedurę okresowej oceny zgodności z odpowiednim ustawodawstwem i przepisami prawnymi dotyczącymi ochrony środowiska."). Nowy punkt zawiera ocenę zgodności nie tylko z wymaganiami prawnymi, ale także "innymi". Postawiony został także wymóg utrzymywania zapisów rezultatów oceny zgodności. Sformułowany wymóg może spowodować konieczność prowadzenia  dodatkowych działań związanych z wdrażaniem "innych wymagań".

Punkt 4.5.3 (poprzednio 4.5.2) zatytułowany "Niezgodność, działanie korygujące i zapobiegawcze" dostosowany jest do wymagań normy jakościowej ISO 9001:2000  dostarczając jasnych, zaprezentowanych krok po kroku wymagań. Wprowadzono wymagania dotyczące identyfikowania i badania przyczyn niezgodności. Włączono tu także wymaganie prowadzenia efektywnych działań korygujących i prewencyjnych.

Punkt 4.5.4 z nowym (zmienionym!) tytułem : "Nadzór nad zapisami"  zamiast "Zapisy" (analogia do wymagań normy jakościowej ISO 9001:2000)

Punkt 4.5.5 z nowym (zmienionym!) tytułem:  "Audit wewnętrzny"  zamiast ""Audit systemu zarzadzania środowiskowego" (również analogia do wymagań normy jakościowej ISO 9001:2000)

Punkt: 4.6. ("Przegląd wykonywany przez kierownictwo) dostosowany został do ISO 9001:2000; zawiera dokładną listę charakteryzującą wymagany materiał wejściowy na Przegląd. Nowe wymagania obejmują długą listę tematów, jakie należy uwzględnić na Przeglądzie: ocena zgodności z wymaganiami prawnymi i innymi, komunikowanie się ze stronami trzecimi, efekty oddziaływań środowiskowych, status działań korygujących i prewencyjnych, realizacja wniosków i zaleceń z poprzednich Przeglądów.

Ogólnie: w nowej  wersji normy środowiskowej wymagane są mniej udokumentowane procedury, jedynie te, które dotyczą nadzoru operacyjnego. Nowa norma wymaga jednak nowych dokumentów: "Zakresu Systemu", "Aspektów Środowiskowych", "Decyzji dotyczącej Komunikacji Zewnętrznej", "Dokumentowania informacji na temat monitorowania oddziaływań środowiskowych", "Stosowanego nadzoru operacyjnego" oraz "Zgodności z celami i zadaniami środowiskowymi organizacji". Udokumentowania w dalszym ciągu wymagają: "Polityka", "Cele i zadania", "Odpowiedzialności", "Komunikacja Zewnętrzna".

(AS)

*) - wniosek wynikający z doświadczeń z kolejnymi projektami normy ISO 9001:2000